Trong khoảng hai năm trở lại đây, AI đã trở thành một trong những chủ đề được nhắc đến nhiều nhất trong môi trường làm việc. Từ văn phòng, nhà máy, trung tâm chăm sóc khách hàng đến phòng họp chiến lược, ở đâu người ta cũng bàn về AI.

• “Việc này giờ AI làm được rồi.”
• “Làm bằng AI nhanh hơn nhiều.”
• “Liệu công việc của chúng ta có bị thay thế không?”

Những câu hỏi này hiện diện ở hầu hết mọi lĩnh vực. Nhân viên văn phòng sử dụng AI để soạn thảo báo cáo. Bộ phận nhân sự dùng AI để sàng lọc hồ sơ. Đội ngũ kinh doanh nhờ AI phân tích dữ liệu khách hàng. Nhân viên chăm sóc khách hàng tận dụng chatbot để xử lý hàng nghìn yêu cầu mỗi ngày. Ngay cả những công việc từng được xem là đòi hỏi nhiều kinh nghiệm chuyên môn cũng đang được AI hỗ trợ ở mức độ ngày càng sâu hơn. Điều đó khiến nhiều người lo lắng rằng AI đang dần thay thế con người.

Nhưng có lẽ vấn đề không hoàn toàn như vậy…

     AI đang thay thế điều gì?

     Quan sát kỹ, chúng ta sẽ thấy AI không thực sự thay thế con người. Thứ mà AI đang thay thế là những công việc mang tính lặp lại, những quy trình có thể chuẩn hóa và những tác vụ dựa trên dữ liệu có sẵn. Viết một bản mô tả công việc, tổng hợp một báo cáo, xây dựng một bản trình bày cơ bản, xử lý dữ liệu, trả lời các câu hỏi phổ biến của khách hàng hay tạo ra hàng chục phương án nội dung khác nhau… tất cả đều có thể được thực hiện nhanh hơn nhờ AI. Điều đó không có nghĩa những công việc này không còn giá trị. Nó chỉ cho thấy rằng phần giá trị nằm ở việc thực hiện đang dần trở thành thứ dễ tiếp cận hơn đối với tất cả mọi người.

     Và khi đó, một câu hỏi quan trọng xuất hiện: “Nếu công cụ nào cũng có thể làm được phần “thực hiện”, điều gì mới là năng lực thực sự của con người?” Có lẽ AI đang làm lộ ra một sự thật mà trước đây nhiều người chưa nhận ra.

     Năng lực thực sự của con người?

      Trong nhiều năm, chúng ta thường đánh giá năng lực dựa trên khả năng hoàn thành công việc. Người làm nhanh hơn được xem là giỏi hơn. Người biết nhiều công cụ hơn được xem là có lợi thế hơn. Nhưng khi AI có thể giúp hàng triệu người cùng làm được những việc tương tự, khoảng cách không còn nằm ở việc “biết làm” nữa. Khoảng cách nằm ở việc:

• Ai hiểu vấn đề sâu hơn?
• Ai đặt được câu hỏi tốt hơn?
• Ai nhìn thấy những rủi ro mà người khác bỏ qua?
• Ai hiểu khách hàng, thị trường, con người tốt hơn?
• Ai có thể đưa ra quyết định đúng trong những tình huống không có đáp án sẵn?

     AI có thể phân tích dữ liệu rất nhanh, nhưng không thể chịu trách nhiệm cho một quyết định kinh doanh quan trọng. AI có thể đề xuất hàng chục chiến lược bán hàng, nhưng không hiểu toàn bộ áp lực mà doanh nghiệp đang đối mặt. AI có thể tạo ra một bài thuyết trình đẹp mắt, nhưng không biết điều gì sẽ thực sự thuyết phục được đối tác đang ngồi trong phòng họp. AI có thể trả lời khách hàng, nhưng không cảm nhận được sự thất vọng, kỳ vọng hay cảm xúc phía sau những lời nói của họ. Đó là những khoảng trống mà ít nhất ở thời điểm hiện tại, con người vẫn giữ vai trò không thể thay thế.

     Chính vì vậy, AI đang tạo ra một sự phân hóa rất rõ trong thị trường lao động. Những người chỉ tập trung vào việc thực hiện các tác vụ lặp lại sẽ cảm nhận áp lực thay đổi ngày càng lớn. Trong khi đó, những người biết tư duy hệ thống, biết kết nối thông tin, biết giải quyết vấn đề và tạo ra giá trị mới sẽ ngày càng trở nên quan trọng hơn. Nói cách khác, AI không làm giảm giá trị của con người. AI đang buộc chúng ta phải nâng cấp định nghĩa về giá trị của chính mình.

    Cần làm gì trong thời đại AI?

    Thứ nhất, đừng chỉ học cách sử dụng AI. Hãy học cách đặt câu hỏi. Kết quả mà AI tạo ra phụ thuộc rất nhiều vào chất lượng tư duy của người sử dụng. Người đặt câu hỏi tốt sẽ luôn nhận được câu trả lời tốt hơn.

    Thứ hai, hãy đầu tư nhiều hơn vào việc hiểu bản chất công việc. Dù làm trong lĩnh vực nào, giá trị lâu dài không nằm ở công cụ mà nằm ở khả năng hiểu khách hàng, hiểu thị trường, hiểu tổ chức và hiểu vấn đề cần giải quyết.

     Thứ ba, phát triển những năng lực mà AI khó thay thế. Đó là tư duy phản biện, khả năng ra quyết định, giao tiếp, lãnh đạo, đàm phán, sáng tạo, xây dựng niềm tin và khả năng đồng cảm với con người.

     Thứ tư, đừng để bản thân chỉ trở thành người thực hiện yêu cầu. Trong một thế giới mà AI ngày càng thông minh hơn, những người chỉ chờ nhiệm vụ để làm sẽ gặp nhiều thách thức hơn những người có khả năng phát hiện vấn đề, đề xuất giải pháp và tạo ra hướng đi mới.

     Vậy AI có thay thế con người? Có thể là có. Nhưng không phải theo cách mà nhiều người vẫn hình dung. AI không thay thế những người có năng lực thực sự. AI đang thay thế những phương thức làm việc cũ, những quy trình cũ và những tư duy cũ từng giúp chúng ta thành công trong quá khứ. Trong một thế giới mà tốc độ xử lý ngày càng được trao cho máy móc, lợi thế cạnh tranh của con người sẽ không nằm ở việc làm nhanh hơn, mà nằm ở việc hiểu sâu hơn, nghĩ xa hơn và đưa ra những quyết định tốt hơn. Cuối cùng, điều đáng lo ngại nhất có lẽ không phải là AI phát triển quá nhanh. Mà là việc chúng ta vẫn giữ nguyên cách làm việc của ngày hôm qua trong khi thế giới đã thay đổi.